Na een volledig slapeloze nacht kan de controle over een auto al binnen vier tot zes minuten merkbaar verslechteren. Dat blijkt uit een recente gerandomiseerde studie waarin verschillende vormen van slaaptekort onder gecontroleerde omstandigheden werden vergeleken.
De praktische boodschap is helder: wie een hele nacht niet heeft geslapen, moet er niet op vertrouwen dat een korte rit nog wel verantwoord is. Ook je eigen slaperigheidsgevoel of een eenvoudige aandachtstest vertelt niet altijd precies hoe goed je het voertuig nog onder controle hebt.
Wat gebeurt er met je rijvaardigheid na een slapeloze nacht?
Onderzoekers van de Universiteit van Zürich lieten twintig gezonde mannen drie verschillende slaapsituaties doorlopen:
- Een normale nacht slaap.
- Vier nachten met telkens twee uur minder slaap.
- Eén volledige nacht zonder slaap.
In beide slaaptekortsituaties kwamen de deelnemers in totaal acht uur slaap tekort. Na iedere situatie maakten zij in een geavanceerde simulator een nachtelijke rit die doorliep tot in de vroege ochtend.
Omdat dezelfde deelnemers alle drie de situaties doorliepen, konden de onderzoekers goed vergelijken hoe acuut slaaptekort en geleidelijk opgebouwd slaaptekort hun rijgedrag beïnvloedden.
Sturen werd binnen enkele minuten instabieler
Na een volledige nacht zonder slaap nam vooral de zijdelingse controle over de auto snel af. De deelnemers begonnen binnen vier tot zes minuten meer over hun rijstrook te bewegen. Ook hun stuurbewegingen werden instabieler en hun totale rijprestatie ging achteruit.
De verslechtering van het binnen de rijstrook blijven was volgens de onderzoekers vergelijkbaar met afwijkingen die in andere onderzoeken zijn gevonden bij hoge alcoholconcentraties van ongeveer 1,2 tot 1,4 promille.
Dat betekent niet dat slaaptekort en alcohol op iedere vaardigheid exact hetzelfde effect hebben. Het laat wel zien dat een slapeloze nacht de beheersing van een auto ernstig kan aantasten.
Het verontrustende is vooral de snelheid waarmee dit gebeurde. De rit hoefde geen uren te duren voordat de gevolgen zichtbaar werden.
Waarom zegt slaperigheid niet alles?
De deelnemers voelden zich naarmate het slaaptekort groter werd ook slaperiger. Toch liepen hun subjectieve slaperigheid en hun daadwerkelijke rijprestatie niet volledig gelijk op.
Ook op een afzonderlijke taak die waakzaamheid moest meten, bleven de prestaties relatief behouden. Ondertussen verslechterden belangrijke onderdelen van de voertuigcontrole wel.
Dat is een belangrijk praktisch inzicht. Een bestuurder kan nog redelijk reageren op een eenvoudig signaal en tóch moeite hebben om de auto stabiel binnen de rijstrook te houden. Autorijden vraagt immers dat we meerdere processen tegelijk uitvoeren: sturen, afstand bewaren, de omgeving scannen en onverwachte situaties herkennen.
“Het lukt me nog om wakker te blijven” is daarom niet hetzelfde als “ik kan nog veilig rijden”.
Is opgebouwd slaaptekort dan minder gevaarlijk?
Na vier nachten met telkens twee uur minder slaap waren de veranderingen in de simulator kleiner en minder consistent dan na één volledige nacht zonder slaap.
Daaruit mag niet worden geconcludeerd dat meerdere nachten slecht slapen veilig zijn. De studie was klein, de gesimuleerde rit was relatief kort en de deelnemers waren gezonde mannen. Geleidelijk slaaptekort kan bovendien andere effecten hebben die tijdens deze specifieke rijtaak niet duidelijk zichtbaar werden.
Het onderzoek laat vooral zien dat dezelfde totale hoeveelheid gemiste slaap niet automatisch dezelfde gevolgen heeft. Acht uur slaap verliezen in één nacht had in deze opzet een veel abrupter effect op de voertuigcontrole dan acht uur slaap verliezen verspreid over vier nachten.
Een korte autorit is geen veilige uitzondering
Na een nachtdienst, een lange reis, een ziek kind of een doorwaakte nacht klinkt “het is maar tien minuten rijden” misschien geruststellend. Juist dat argument wordt door deze studie minder overtuigend.
De eerste veranderingen in de rijprestatie ontstonden namelijk al na enkele minuten. Een korte afstand beschermt dus niet automatisch tegen de gevolgen van ernstig slaaptekort.
Ook een rustige of bekende route is geen garantie. Monotone wegen kunnen juist weinig prikkels bieden om de alertheid op peil te houden. Tegelijk kan op iedere route onverwacht een fietser, file of ander obstakel verschijnen.
Wat betekent dit voor werk en ploegendiensten?
Voor werknemers met nacht- en wisseldiensten hoort woon-werkverkeer bij het bredere veiligheidsvraagstuk rond vermoeidheid. De verantwoordelijkheid begint daarom niet pas wanneer iemand achter het stuur zit.
Werkgevers en werknemers kunnen vooraf nadenken over vervoer na een zware nachtdienst. Denk aan samen rijden met een uitgeruste collega, gebruikmaken van openbaar vervoer, tijdelijk rusten op een geschikte locatie of iemand anders laten rijden.
Wie vooraf weet dat een dienst of situatie waarschijnlijk tot een volledige slapeloze nacht leidt, doet er verstandig aan vóór die nacht een alternatief te regelen. Op het moment zelf kan vermoeidheid het nemen van een veilige beslissing juist moeilijker maken.
Praktische inzichten
- Rijd niet na een volledige slapeloze nacht. De rijvaardigheid kan al tijdens een zeer korte rit verslechteren.
- Vertrouw niet alleen op hoe wakker je je voelt. Subjectieve slaperigheid en voertuigcontrole lopen niet altijd gelijk op.
- Maak vooraf een vervoersplan. Dit is vooral belangrijk bij nachtdiensten, lange reizen, evenementen en andere voorzienbare slaaponthouding.
- Zie koffie, harde muziek of een open raam niet als bewijs dat je weer veilig kunt rijden. Een alerter gevoel betekent niet automatisch dat alle rijvaardigheden zijn hersteld.
- Neem signalen van instabiel rijden serieus. Zoek een veilige plek om te stoppen en vervolg de rit niet wanneer je moeite hebt om wakker of binnen de rijstrook te blijven.
Wat zegt deze studie nog niet?
De steekproef bestond uit slechts twintig gezonde mannen. Daardoor weten we niet of de resultaten hetzelfde zijn bij vrouwen, oudere bestuurders, mensen met slaapstoornissen of mensen die medicijnen gebruiken.
Daarnaast ging het om een simulator. Die maakt een veilige, gecontroleerde vergelijking mogelijk, maar bootst niet alle emoties, risico’s en onverwachte gebeurtenissen van echt verkeer na.
De studie levert dus geen exacte persoonlijke grens op. Zij laat wel overtuigend zien dat één nacht zonder slaap de voertuigcontrole snel en ernstig kan ondermijnen.
Bronnen
Lakämper, S., Scholz, M., Kraemer, T., Landolt, H.P. & Keller, K. (2026). Commonly experienced acute and cumulative 8-hour sleep loss differentially affect simulated driving during a night-time to early-morning commute: a randomized controlled crossover trial. SLEEP.
https://doi.org/10.1093/sleep/zsag206
Volledig artikel bij Oxford Academic:
https://academic.oup.com/sleep/advance-article/doi/10.1093/sleep/zsag206/8741536
PubMed:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42497088
Doe de slaaptest
Wil je weten hoe het met jouw slaap gesteld is? Vul dan onze slaaptest in en ontdek waar voor jou de meeste winst te behalen is.