“Ik geloof dat 95% van de zwangere vrouwen op een moment tijdens de zwangerschap slaapproblemen ervaren,” vertelt Sarah, oefentherapeut en mede-oprichter van FemmeVital. Dit percentage is niet alleen verrassend hoog, het roept ook een belangrijke vraag op: waarom wordt dit zo weinig besproken? En nog belangrijker: welke risico’s brengt langdurig slaapgebrek tijdens en na de zwangerschap met zich mee?
In dit artikel ontdek je waarom bijna alle zwangere vrouwen te maken krijgen met slaapproblemen, welke rol hormonen hierin spelen, en waarom ‘het hoort erbij’ een gevaarlijke gedachte is. Je leert over de link met postnatale depressie en krijgt praktische handvatten voor aanstaande ouders.
Het taboe doorbroken: slaapproblemen tijdens zwangerschap zijn de regel, niet de uitzondering
Wanneer vrouwen zwanger zijn, wordt er veel aandacht besteed aan de groei van de baby, voeding, en voorbereiding op de bevalling. Maar over slaap wordt opvallend weinig gesproken. “Zelf als door het krijgen van kinderen ervaar je wat doen die hormonen in je lijf,” vertelt Sarah. “Maar ook, wat is er nou voor begeleiding in praktijken en in groepen en daarin vonden we eigenlijk al dat er wat ontbrak. Vooral in de periode na het krijgen van een kind, dat er heel veel begeleiding is tijdens de zwangerschap en voorbereiding op de bevalling, maar daarna, een moment waar er veel vrouwen zijn die ook heel veel klachten ervaren.”
De cijfers zijn duidelijk: vrijwel alle zwangere vrouwen krijgen op enig moment tijdens de zwangerschap te maken met slaapproblemen. Maar de ernst en consequenties ervan worden vaak onderschat.
Waarom het ‘erbij hoort’ een gevaarlijke gedachte is
“Deels is dat dat je denkt van ja, dat is logisch of begrijpelijk. Je ligt minder lekker, je hebt misschien last van maagzuur, er zijn allerlei dingen die maken dat slaap kwetsbaarder wordt. En zeker als je een klein kindje hebt natuurlijk wat je uit je slaap houdt,” legt Manon uit, oefentherapeut en gezondheidswetenschapper bij FemmeVital.
Maar hier schuilt juist het gevaar: het normaliseren van slaapproblemen. “Maar we zien ook wel dat het heel veel voorkomt in combinatie met prenatale en postnatale depressie. En dat zijn hoge cijfers, want 1 op de 10 krijgt een prenatale of postnatale depressie waarbij slaapproblemen voorafgaand echt een risicofactor zijn.”
Manon vervolgt: “Dus het gevaar zit hem er ook een beetje in dat we denken, ah ja, dat hoort erbij. Ja, slecht slapen, logisch. Want je bent zwanger en je hebt een kind. Maar wat wij heel veel zien in de praktijk is dat vrouwen gewoon helemaal niet meer de rust kunnen vinden. En ook niet meer kunnen slapen als het kindje wel slaapt. En als je dan in zo’n slaaptekort komt, ja, dan is dat gewoon echt, heeft dat grote gevolgen.”
Deze normalisering zorgt ervoor dat vrouwen te laat aan de bel trekken of helemaal niet om hulp vragen. Sarah: “Ik denk dat het een taboe is, slaapproblematiek, maar ook mentale klachten daardoor. Dat er heel weinig over gesproken wordt. Het is een roze wolk, je krijgt een kind, dan moet je toch allemaal blij en gelukkig zijn. En dat slaapgebrek, dat hoort erbij.”
De hormonale achtbaan tijdens zwangerschap
Om te begrijpen waarom slaapproblemen zo frequent voorkomen tijdens zwangerschap, moeten we kijken naar wat er hormonaal gebeurt. Tijdens de zwangerschap stijgen de spiegels van oestrogeen en progesteron enorm.
“Dat komt, dat is wel leuk om te vertellen, dat de placenta neemt de aanmaak van progesteron en oestrogeen over in de zwangerschap, wat normaal in de eierstokken plaatsvindt,” vertelt Manon. Deze hormonen bereiken recordhoogtes, vooral richting het einde van de zwangerschap. “Er zullen wel progesteron en oestrogeen zijn op dat moment echt sky high, zo richting het einde van die zwangerschap.”
Deze extreme hormonale veranderingen hebben directe invloed op de slaapstructuur. “We zien de piek van de slapeloosheid in het derde trimester. Je ziet meer REM-slaap. Je ziet heel veel meer lichte slaap bij vrouwen optreden,” legt Manon uit. “Vrouwen kunnen ook echt ervaren dat ze levendiger dromen. En dat dat toch heel kenmerkend anders is dan normaal. Dat is veel realistischer, soms ook compleet gekker.”
De verklaring ligt in de slaaparchitectuur: “Je slaapt sowieso altijd lichter. Je hebt meer REM-slaap. Dat is de periode waarin we ook veel dromen. En omdat ze veel meer wakkere momenten hebben, onthoud je het ook beter. Dus ja, een lichtere, meer gefragmenteerde slaap zoals we dat noemen, met meer ontwakingen en meer REM-slaap zien we veel meer in het derde trimester.”
De drie trimesters: een slaaptraject
Eerste en tweede trimester
In het begin van de zwangerschap beginnen de hormonale veranderingen al invloed te hebben op de slaap, hoewel dit minder opvallend is dan in het derde trimester. De stijgende progesteronspiegels kunnen enerzijds voor meer slaperigheid overdag zorgen, maar anderzijds ook al voor verstoorde nachten.
Derde trimester: de perfecte storm
Het derde trimester is de meest uitdagende periode voor slaap. “Dat is een beetje een combinatie van de hormonen pieken op dat moment. Echt progesteron en oestrogeen zijn op dat moment echt sky high, zo richting het einde van die zwangerschap. Dat doet iets met de slaapstructuur of architectuur,” vertelt Manon.
Maar het zijn niet alleen de hormonen. “De combinatie met dat het dus vaak ook minder comfortabel wordt in dat derde trimester. Het ook spannender wordt, want het komt steeds dichterbij. Dat zijn factoren die ook meespelen.”
Sarah vult aan: “Er zijn natuurlijk heel veel veranderingen, dus er zijn ook heel veel fysieke veranderingen. Dus we zien vaak, zeker naarmate de zwangerschap voordert, dat vrouwen steeds minder goed slapen ook door de klachten die ze hebben. Dus dat ze geen positie meer kunnen vinden of dat ze last hebben in hun lijf.”
Een praktisch probleem dat veel voorkomt: “Mijn vriendin moest ook echt super vaak naar het toilet ‘s nachts,” vertelt Hidde vanuit zijn eigen ervaring. Sarah bevestigt: “Ja, dat is het inderdaad ook heel erg.”
De nachtelijke piekeruren
Een specifiek probleem in het derde trimester is dat vrouwen niet alleen vaker wakker worden, maar ook moeite hebben om weer in slaap te vallen. “Wat we daarin ook wel vaak horen is dat ze vervolgens als ze dan wakker worden, dat ze ook weer moeilijker in slaap vallen en dat wordt ook wel verklaard door dat stresslevel met hetgeen wat komen gaat waar ze over liggen na te denken,” legt Sarah uit.
“Dus je hoort dat vrouwen zeker in die laatste fase heel vaak gewoon echt uren wakker liggen in bed en liggen na te denken, lijstjes maken, piekeren en niet meer terug in slaap kunnen vallen.”
Dit heeft te maken met het stress systeem. “We weten ook wel dat de stress-as, dat zijn zeg maar de hormonen in het lijf ook die geactiveerd worden bij stress, die stress-as is bij vrouwen in de zwangerschap ook meer geactiveerd. Dus ze zijn wat alerter. Dat zenuwstelsel staat in die zin ook wat meer aan. Dus dat maakt ook vaak dat ze in die periode dan wat oppervlakkigere slaap ervaren.”
De postpartum periode: de dramatische hormoonval
Als de bevalling achter de rug is, gebeurt er iets drastisch met de hormoonspiegels. “Die progesteron, dat is heel hoog gedurende zwangerschap, maar zodra het kindje geboren wordt, daalt dat in één keer enorm,” vertelt Sarah.
Manon verduidelijkt het mechanisme: “Zodra de placenta eruit is, geboren is, dan zijn die enorme pieken van die oestrogeen en progesteron weg. Dus in 48 uur na de bevalling daalt het alweer gigantisch. En dat is dus een hele snelle verandering die al heel veel klachten kan geven.”
Deze dramatische hormonale verandering is vergelijkbaar met een vrije val. De lichamen van vrouwen moeten op zoek naar een nieuwe balans. “En dat is dus ook weer een schommeling. Dus het is een verandering en die veranderingen kunnen allerlei soorten klachten geven. En dan moet het lijf weer gaan zoeken naar een soort nieuwe balans. En dat duurt ook wel weer eventjes voordat dat weer allemaal normaal is,” legt Sarah uit.
“Want voordat een vrouw weer een normale cyclus heeft en dus weer die vrouwelijke geslachtshormonen gaat produceren, daar gaat ook weer tijd overheen.” De bekende volkswijsheid blijkt waar te zijn: “Het is negen maanden op, negen maanden af principe,” bevestigt Manon. “Echt. Ja. Niet alleen hormonaal, maar voor alles. Herstel van het lichaam, na wat het heeft gedragen en meegemaakt. Ja, zeker. Minimaal eigenlijk wel.”
De link met postnatale depressie
De statistieken zijn verontrustend: 1 op de 10 vrouwen krijgt een prenatale of postnatale depressie. En slaapproblemen spelen hierin een cruciale rol. “Slaapproblemen voorafgaand zijn echt een risicofactor,” benadrukt Manon.
De combinatie van hormonale veranderingen, slaapgebrek, en de enorme levensverandering die een baby met zich meebrengt, maakt vrouwen extra kwetsbaar. Sarah: “We zien ook dat in die doelgroep zwangere, postpartum vrouwen, is slaapproblematiek een heel hoog percentage.”
Het slaapgebrek is niet alleen een symptoom van een postnatale depressie, het kan ook een oorzaak zijn. “Dus ja, het is goed om ook te kijken wat kun je er wel aan doen. En soms is dat heel simpel wel aan te pakken,” zegt Manon.
De cruciale rol van de partner
Een aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien, is de rol van de partner. “Welke rol zou de man eigenlijk hierin moeten spelen? Dus welke rol zou de partner of de man in dit geval ook kunnen spelen,” vraagt Hidde.
Manon heeft hier concrete praktische tips voor: “Postpartum bijvoorbeeld, als een vrouw borstvoeding geeft en zeker als een kindje in het begin nog jong is, veel moet drinken, soms zelfs al om de twee uur of om de drie uur, dan kan het enorm helpen als de partner bijvoorbeeld een flesje kan geven, één van die voedingen, een flesje gekolfde melk, zodat je als vrouw in ieder geval even een beetje een ruk kan maken. En een aantal uur achter elkaar kan slapen. Dat is toch al veel prettiger als jij vier, vijf uur achter elkaar kan maken. Is dat toch al heel helpend.”
Sarah benadrukt het belang van communicatie: “En dat je daar afspraken over kan maken. We bespreken ook wel vaak, kun je toch een soort diensten draaien? De een een aantal uur pakt in het begin en de ander de ander. Dus het is wel echt heel erg samen. Dus de man heeft hier een ontzettend belangrijke rol om het te kunnen verdelen, om wel überhaupt tot slaap te kunnen komen.”
Uit de praktijk blijkt dat het helpt om rekening te houden met chronotypes. Hidde deelt zijn eigen ervaring: “Mijn vriendin is veel meer een ochtendmens en ik ben veel meer een avondmens. Dus we hebben echt gezegd van oké, ik doe meer die avondfles bijvoorbeeld nog later op de avond. En dan ga jij vroeg naar bed en probeer jij de vroege ochtend te doen, dat ik er weer wat langer kon slapen. Dus je probeert wel die mechanismes met elkaar te vinden van hoe kom nou in ieder geval enigszins aan voldoende slaap gedurende zo’n nacht.”
Sarah bevestigt: “Dat is wat we veel horen inderdaad ook hoor, dat het zo opgelost wordt. Maar je moet het er wel over hebben met elkaar en je moet het ook wel een beetje weten.”
Belangrijk om te realiseren is dat ook partners kwetsbaar zijn. “Ook mannen in deze periode ook kwetsbaarder zijn en ook kwetsbaarder zijn voor mentale klachten. En dat ligt natuurlijk ook in relatie, deels door slaap en deels door de veranderingen die er allemaal zijn,” zegt Sarah. “Dus het is niet dat we die man moeten vergeten.”
Individuele verschillen in hormoongevoeligheid
Niet elke vrouw ervaart dezelfde mate van slaapproblemen tijdens zwangerschap. “Wat die uitwerking van die hormonale schommelingen is, dat is heel persoonlijk,” legt Manon uit. “Dus de ene vrouw voelt zich in de zwangerschap heel goed met stijgende hormoonwaardes. En de ander gaat er helemaal niet goed op. En dat is dus heel verschillend per vrouw.”
“Het is ook heel individueel bepaald hoe hormoongevoelig je bent. Er zijn vrouwen die helemaal niet zo’n last hebben van die schommelingen. En er zijn vrouwen die juist heel gevoelig zijn, waarbij een klein beetje verandering in fluctuaties in hormonen al heel veel kunnen doen.”
Deze individuele verschillen maken dat er geen one-size-fits-all aanpak is. “Dus het is ook weer niet zwart-wit,” benadrukt Manon.
Wat kunnen vrouwen doen: praktische handvatten
Herkenning en bewustwording
De eerste stap is om slaapproblemen te herkennen en serieus te nemen. “Misschien dat er ook wel wat kennis ontbreekt bij zorgprofessionals van wat de risico’s zijn van dat slaapgebrek. En bij vrouwen zelf ook. Dus dat ze ook minder snel aan de bel trekken. Omdat ze niet eens bewust zijn van de risico’s van een langdurig slecht slapen in die periode,” vertelt Sarah.
Maak afspraken met je partner
Zoals eerder besproken, is het maken van concrete afspraken cruciaal. “Je moet het er wel over hebben met elkaar en je moet het ook wel een beetje weten. Of sommige koppels hebben daar een beetje steun bij nodig,” zegt Sarah.
Manon: “Dus ja, je moet soms heel praktisch kijken.” Dit kan betekenen: diensten draaien, één voeding per nacht overnemen met een flesje gekolfde melk, of rekening houden met elkaars chronotype.
Professionele begeleiding zoeken
Wanneer slaapproblemen hardnekkig blijven of zeer ernstig zijn, is professionele hulp belangrijk. “Ja, daar is nou wel wat alerter op zijn, ook in die levensfase. Dus ja, het is goed om ook te kijken wat kun je er wel aan doen. En soms is dat heel simpel wel aan te pakken,” zegt Manon.
FemmeVital biedt specifieke begeleiding voor deze doelgroep. “We hebben slaaptherapeuten, hebben overgangstherapeuten, we hebben therapeuten die juist op die zwangerschap en postpartum zitten,” vertelt Sarah.
Verwachtingen bijstellen
Een belangrijk onderdeel van de begeleiding is psycho-educatie. Het begrijpen dat wat je meemaakt normaal is, kan al helpen. Tegelijkertijd is het belangrijk om te weten wanneer problemen te ernstig worden en niet meer ‘erbij horen’.
Wetenschappelijk onderzoek: een nieuw terrein
Een opvallend gegeven is dat er nog relatief weinig onderzoek is gedaan naar de precieze mechanismen achter slaapproblemen tijdens zwangerschap. “Heel veel van dit soort dingen zijn ook helaas nog niet zo goed onderzocht. Dus de invloed van hormonen, we weten wel dat er invloed is. Is er nou echt consistent bewijs dat die hormonen in de zwangerschap rechtstreeks die slaap beïnvloeden? We weten niet zo goed hoe die onderliggende mechanismen zijn,” legt Manon uit.
“We weten wel dat vrouwen dan meer REM-slaap hebben. Dat zie je ook, maar het is een soort indirecte invloed. Dus progesteron en oestrogeen veranderen bepaalde voorwaarden, scheppen de systemen voor de slaap. Dus dat is misschien goed om wat nuance aan te brengen. Het is ook nog erg nieuw onderzoeksdomein, want vrouwen zijn nog niet zo lang meegenomen in wetenschappelijk onderzoek en helemaal niet specifiek in het aspect van hormonen, nou en ook niet in fases.”
Maar er is hoop: “Dus dat is nog ook allemaal, ik verheug me op de toekomst in die zin, want we gaan een stuk meer te weten komen,” zegt Manon optimistisch.
Belangrijkste inzichten
Vrijwel alle zwangere vrouwen (95%) krijgen op enig moment te maken met slaapproblemen. Dit is niet alleen lastig, maar kan ook een risicofactor zijn voor postnatale depressie, die 1 op de 10 vrouwen treft. Het bagatelliseren van slaapproblemen als ‘het hoort erbij’ is gevaarlijk.
De oorzaken zijn complex: extreme hormonale schommelingen tijdens en na de zwangerschap beïnvloeden de slaapstructuur, met name in het derde trimester. De slaap wordt lichter en gefragmenteerder, met meer REM-slaap en frequente ontwakingen. Na de bevalling zorgt een dramatische hormonale val in 48 uur voor nieuwe uitdagingen.
De partner speelt een cruciale rol in het verdelen van de nachtzorg. Concrete afspraken maken, rekening houden met chronotypes, en diensten draaien kunnen het verschil maken tussen chronisch slaapgebrek en voldoende rust.
Herstel na zwangerschap vraagt tijd: het bekende ‘negen maanden op, negen maanden af’ principe geldt niet alleen voor het lichaam, maar ook voor het hormonale systeem. Professionele begeleiding kan helpen wanneer slaapproblemen niet vanzelf verbeteren.
Trek aan de bel bij hardnekkige slaapproblemen
Ben je zwanger of net bevallen en worstel je met slaapproblemen? Realiseer je dat dit niet zomaar ‘erbij hoort’. Check je slaapkwaliteit via onze gratis slaapscore op https://slaapkenniscentrum.nl/meting/slaapkwaliteit-score/ en krijg inzicht in je huidige situatie.
Onthoud: slaapproblemen zijn niet alleen vervelend, ze kunnen ook risico’s met zich meebrengen voor jouw mentale gezondheid en die van je baby. Vraag hulp wanneer je het nodig hebt, bespreek het met je verloskundige of huisarts, en zoek zo nodig gespecialiseerde begeleiding. Want goede slaap is geen luxe, maar een basisvoorwaarde voor een gezonde zwangerschap en postpartum periode.
